X
تبلیغات
ادبیات - آشنایی با برخی اصطلاحات ادبی ، شناخت انواع شعر فارسی ، آموزش و نمایش قالب های شعری همراه با شکل

ادبیات

نویسنده وبلاگ : امی دیانتی دبیر ادبیات فارسی آموزشگاه راهنمایی دخترانه صادقیه بهرام مرند

آشنایی با برخی اصطلاحات ادبی ، شناخت انواع شعر فارسی ، آموزش و نمایش قالب های شعری همراه با شکل

 

مقدمه

هنر آنان که برخی  اصطلاحات  ادبی و انواع شعر را خوب وزیبا

 

 و تاثیر گذار عرضه می کنند  کم از آفریدگان نوشته ها نیستند .

 

  در عالم معلمی ، به  ویژ ه معلمان ادبیات    این حساسییت ،

 

   ضرورت  و  مسئله  ساز تر و مهمتر است  اگردبیر عزیزبه

 

 آهنگی   خوش  ،حسی  قوی ،درکی روشن و شناختی

 

 عمیق  شعر و اصطلاحات را با شکل به دانش آموزان

 

 عر ضه   کند ،اتفاقی دیگر گونه در آموزش و قا لب های

 

 شعری رخ خواهد داد و طنین و باز تابی  دیگر در وجود

 

 دانش آموز شنیده ودیده خواهد شد .در این نوشته سعی

 

 شده است اصطلاحات ادبی  و انواع شعر همراه با شکل به

 

 دانش آموزان آموزش داده شده تا یاد گیری و درک  آن

 

تاثیر گذار باشد نوشته    های زیر  تعریف مختصری از انواع

 

شعر ارائه  می دهد و سپس اشعار کتاب فارسی دوره ی

 

راهنمایی را بر اساس نوع شعر معرفی  می کند .

 

آشنايي با برخي از اصطلاحات ادبي ، شناخت انواع

 

 شعرفارسي ، آموزش  و  نمايش قالب  هاي شعري

 

  همراه با شكل در دوره ي راهنمايي

 

انواع شعر در زبان فارسي :

 

الف :از جهت موضوع:

 

ب:از جهت قالب:

   الف-از جهت موضوع:   پند  ،اندرز، ،بيان نكات اخلاقي ،

 

بيان عواطف ،احساسات ،گفت  وگو از    ايا م   جواني  ،

 

 ستايش ،نكوهش ،وصف طبيعت يا مسائل اخلاقي  ،

 

توصيفي ،رزمي  و...............

 

ب- از جهت قالب : مثنوي ،قطعه ،رباعي ،دو بيتي ،

 

غزل ،قصيده ،مسمط ،تر  جيع بند ،تركيب بند ،

 

مستزاد ،شعر نو ...............

 

    قالب :     هر يك از انواع شعر را يك قالب مي گويند .

 

  در قالب هاي شعري بايد  به سه نكته توجه كرد :

 

1-طرز قرار گرفتن قافيه ها   2-تعداد ابيات  3-موضوع

 

منظوم ( نظم ):  هر سخني كه به صورت شعر با وزن و

 

 آهنگ سروده شده باشد .

 

   قافيه     :كلماتي كه  آهنگ وحروف آخرشا ن

 

 يكي است در شعرقافیه مي گويند .قافيه معمولاًدر

 

 پايان مصراع ها  (مصرع ) ها     قرار مي گيرند.

                            

       مثال :   

علی آن شیر خدا شاه عرب       الفتی داشته با این دل شب

                              قافیه                                     قافیه

مصراع (مصرع )      :كوتاهترين پاره سخن   موزون است .

 مثال : 

اي نام تو بهترين سر آغاز

 

بيت      :    دو مصراع با هم يك بيت تشكيل مي دهند .

 مثال :

اي نام تو بهترين سر آغاز                 بي نام تو نامه كي كنم باز

رديف :كلمه يا كلماتي را كه بعد از قافيه عيناً

 

 تكرار مي شوند رديف  مي گويند .

 مثال :

اي عقل مرا كفايت   از تو            جستن ز من وهدايت  از تو

 

از ظلمت خود    ر ها يي  ام ده          با نور    خود آشنايي ام ده

 

ب-از جهت قالب : 

 

  1-مثنوي :   

     مثنوي :شعري است كه هر بيت قافيه اي جدا گا نه

 

 دارد .چنين شعري را«مثنوي »يا   «دو گاني »

 

 مي نامند .علت اين نامگذاري آن است كه در

 

 هر بيت دو مصرا ع  هم قافيه هستند . 

  

  مثنوي به سبب امكان نو كردن قافيه در

 

 هر بیت براي سرودن منظو مه هاي بلند

 

  مناسب است .اگر بخواهيم شكل قرار

 

گرفتن  قافيه را در مثنوي  نشان دهيم  .

 

همراه با مثال شعري چنين  مي شود.

  

شكل مثنوی :

 ......................**                         . .......................**

  ...................... + +                                 ............................... ++

   .............................000                                   ..... . ......................000

............................# #                                      .............................# #

اول  و دوم 

   

شير خدا

 

علي آن شير خدا شاه عرب                            الفتي داشته با اين دل شب

 

شب ز اسرار علي آگاه است                       دل شب محرم سرٌ الله است

 

فجر تا سينه ي آفاق شكا  فت                      چشم بيدار علي خفته نيافت

 

ناشناسي كه به تاريكي شب                           مي برد شام يتيمان عرب 

 

عشق بازي كه هم آغوش خطر                      خفت در خو ابگه   پيغمبر

 

آن دم صبح قيامت   تا ثير                      حلقه ي در شد از او دامن گير

 

دست در دامن مو لا  زد   در                     كه علي بگذر  و از ما مگذر 

 

شال مي بست و ندايي مبهم                          كه كمر بند شهادت محكم

 

شبروان  مست   ولا  ي      تو علي          جان عالم     به فداي تو   علي  

 

  سوم :                                          عمر عزيز

 

گر نبود خنگ مطلاّ   لگام                        زد بتوان بر قدم خويش  گام

 

ور نبود مشربه از  زرّ ناب                    با دو كف دست توان خورد آب

 

ور نبود جامه ي اطلس  تو را                   دلق  كهن  ساتر تن بس تو را

 

جمله كه بيني همه دارد عوض                وز عوضش گشته ميّسر غرض

 

آن چه ندارد عوض ااي هوشيار                                        عمر عزيز است غنيمت شمار    

                                                                                                                                          

2-قطعه :

شعري است كه غا لباً مصراع هاي دوم همه ي بيت هاي

 

 آن هم قافيه هستند . از قالب قطعه غالبا براي پند و

 

اندرز و بيان نكات اخلاقي   استفاده مي كنند .اگر

 

 بخواهيم شكل قافيه را در قطعه نشان دهيم درشعر

 

چنين مي شود .

 

اول  

                                                            

چه خوش گفت زالی به فرزند خویش   چود یدش پلنگ افکن وپیل تن

     

گر از عهد خردیت یاد آمدی                که بیچاره بودی در آغوش من

 

نکردی در این روز بر من جفا               که تو شیر مردی و من    پیر زن

                                                                                                                            

                                                 صفت آزادگان

 

داني كه را سزد صفت پاكي                    آن كاو  وجود پا ك نيا لا يد

 

تا خلق از ورسند به آسايش                               هرگز به عمر خويش نياسايد

 

تا ديگران گرسنه ومسكين اند                    بر مال وجاه خويش نيفزايد

 

مردم بدين صفات  اگر يابي                         گر نام او فرشته نهي شايد  

 

شكل :

................................                  .............................*

..................................                .............................* 

                             ..................................                ..............................*                                                                               

.................................               .............................*

 

3-غزل : 

 

شعري است كه قافيه ي آن در دو مصراع بيت اول ومصراع هاي

 

 دوم تمام  بيت هارعايت شده باشد . موضوع غزل معمولاًً، بيان

 

  عواطف و احساسات   يا  گفت وگو از ايام  جواني است .       

    

     مثال     :                                                                                                                                                                        

   دوم:                                              برگ درختان سبز  

           

باد بهاري وزيد از طرف مرغزار                               باز به گردون رسيد   ناله ي مر غ زار

                       

شاخ  كه با ميوه هاست  سنگ به پا مي خورد           بيد مگر فارغ است از ستم نابه كار 

         

شيوه ي نرگس  ببين نزد بنفشه نشين                             سوسن رعنا گزين زرد شقايق بيار

 

 خيز وغنيمت شمار جنبش باد ربیع                        ناله ي موزون مرغ بوي خوش لاله زار    

     

هر گل و برگي كه هست ياد خدا مي كند         بلبل و قمري چه خواند ؟  ياد خداوندگار

  

برگ درختان سبز پيش خداوند هوش                  هر ورقش دفتري است معرفت كردگار  

  

شكل غزل  :

..........................................*                             .................................*

...........................................                              ..................................*

..........................................                                .................................*

.........................................                                 ................................*

.......................................                                 ..................................*

 

             سوم :                                            

                                         تا سرا پر ده ي گل 

 

نفس باد صبا  مشك فشان خواهد شد                      عالم پير دگر باره جوان خواهد شد

 

ارغوان جام عقيقي به سمن خواهد داد                      چشم نرگس به شقايق نگران خواهد شد

 

اين تطاول كه كشيد از غم هجران بلبل                  تا سرا پردهي گل نعره زنان خواهد شد   

 

گل عزيز است غنيمت شمريدش  صحبت               كه به باغ آمد از اين راه واز آن خواهد شد

 

حافظ از بهر تو آمد سوي اقليم وجود              قدمي نه به وداعش كه روان خواهد شد

 

4-      قصیده   

قصيده     :  شعري است كه مصراع اول بيت اول با تمام مصراع هاي

 

 دوم هم قافيه  است .  قصيده از جهت قرار گرفتن قافيه ها شبيه به

 

 غزل است  .تعداد ابيات قصيده معمولا  بين دوازده تا هفتاد    ، 

 

 هشتاد بيت است .  وموضوع آن غالبا ستايش نكوهش ،

 

    وصف طبيعت  يا مسائل اخلاقي است . 

 

 مثال :

 

            سوم :                         در ستايش خدا  

 

فضل خداي را كه تواند شمار كرد                يا كيست آن كه شكر يكي از هزار كرد 

 

بحر آفريد  و بر و درختان آدمي                     خورشيد و ماه و انجم و ليل و نهار كرد

 

تو حيد گوي او نه بني آدم اند و بس                    هر بلبلي كه زمزمه بر شاخسار كرد

 

بخشندگي و سابقه ي لطف و رحمتش                  ما را به حسن عاقبت اميد وار كرد 

 

پرهيزگار باش كه دادار آسمان                             فردوس جاي مردم پرهيزگار كرد

 

هر كا و عمل نكرد و عنايت اميد داشت                دانه نكشت  ابله و دخل انتظار كرد

 

نابرده رنج گنج ميسر نمي شود                   مزد آْن گرفت كه جان برادر كه كار كرد

 

بعد از خداي هر چه پرستند هيچ نيست           بي دولت ْآن كه برهمه  هيچ اختیارکرد

                                                                                                                                                         

شكل قصیده:                          در ستايش خدا

.....................................*            .......................................*

......................................              ........................................*

.......................................             .......................................*

.....................................              .......................................*

....................................           .............................................*

...................................          ...............................................*

........................................       ...............................................*

 

 

دوم                                                 

                                                                 دماوند

 

اي ديو سپيد پاي در بند                                    اي گنبد گيتي اي دماوند

 

از سيم به سر يكي كله خود                                زآهن به ميان يكي كمربند

 

تا چشم بشر نبيندت روي                                      بنهفته به ابر چهر دلبند

 

چون گشت زمين زدور گردون                             سرد و سيه و خموش و آوند

 

بنواخت زخشم بر فلك مشت                              آن مشت تويي تو اي دماوند!

 

تو مشت درشت روزگاري                                 از گردش قرن ها   پس افكند

 

ني ني تو نه مشت روزگاري                                 اي كوه ني ام زگفته خرسند

 

تو قلب فسرده ي زميني                                         از درد  ورم نموده يك چند

 

تا درد  و ورم فرو نشيند                                            كافور بر آن ضماد كردند

 

5-      رباعی   :

 

رباعی یعنی چهار گانه ،چون این نوع شعر چهار مصراع دارد

 

 باید بدانیم که در بیشتر رباعی ها تنها سه مصراع با یگدیگر

 

 هم قافیه هستند (مصراع های اول ،دوم ،چهارم )

 

مثال:

 

هنگام سپیده دم خروس سحر ی                 دانی گه چرا همی کند نوحه گری

 

یعنی که نمودند در آ یینه  ی صبح            کز عمر شبی گذشت و تو بی خبری  

 

شکل  رباعی :   اول

 

.........................*           ...............................*

.........................              ...................................*

 

6- چهار پاره يا دوبيتي نو :

 

نوعي تفنن شعر دو بيتي است .  در چهار  پاره بحر قافيه

 

 متفاوت است. شامل چند بند كه وزن متفاوت دارد .

 

چهار پاره در وزن آ زاد است .

 

شعر نو يا شعر نيمايي :

 

اشعاري كه وزن و گاه قافيه  هم  دارد و در آن ها طول

 

 مصرع ها با هم مساوي نيست  به آن ها «    شعر نوع

 

 یا شعر نیمایی »گفته می شود.

 

دوم                     راز زندگي                

 

غنچه با دل گرفته گفت :

 

زندگي

                                                    لب زخنده بستن است

 

گوشه اي درون خود نشستن است »

 

گل به خنده گفت :

                                                    « زندگي      شگفتن   است

 

با زبان سبز ، راز گفتن است »

 

گفت و گوي غنچه و گل از درون باغچه

 

                                                         باز هم به گوش مي رسد

 

تو چه فكر مي كني   ؟

                                                راستي كدام يك درست گفته اند ‌  ؟

من فكر مي كنم

                                   گل به راز زندگي اشاره كرده است

 

هرچه باشد او گل است

 

گل ، يكي دو پيرهن

 

بيشتر زغنچه پاره كرده است           

 

سوم                             روشني ، من ، گل ، آب  

 

ابري نيست

 

بادي نيست

 

مي نشينم لب حوض ،

 

گردش ماهي ها ، روشني ، من ، گل ، آب ،

 

پاكي خوشه زيست

 

مادرم ريحان مي چيند

 

نان و ريحان و پنير ، آسماني بي ابر ، اطلسي ها يي تر

 

رستگاري نزديك : لاي گل هاي حياط

 

نور در كاسه ي مس ، چه نوازش ها مي ريزد !

 

نردبان از سر ديوار بلند ، صبح را به زمين مي آرد

 

پشت لبخندي پنهان هر چيز

 

مي روم بالا تا اوج ، من پر از بال و پرم

 

راه مي بينم در ظلمت ، من پر از فانوسم

 

منابع ماخذ

 

فارسی ، سال اول ،دوره ی راهنمایی  تحصییلی ،   چاپ   1387

 

فارسی ،سال دوم ،دوره ی  راهنمایی تحصیلی  ،  چاپ 1378   

 

فارسی ،سال سوم ،دوره ی  راهنمایی   تحصیلی ، چاپ 1378

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  یکشنبه بیستم اردیبهشت 1388ساعت 21:59  توسط امی دیانتی   |